ازدواج و همسران

زوجات امام جواد

همچنان که در فصول پیشین اشاره گردید مامون دختر خود ام الفضل را به امام جواد علیه السلام تزویج نمود ولی ام الفضل از آن حضرت صاحب فرزند نگردید و اولاد امام محمد تقی علیه السلام از ام ولدی به نام سمانه مغربیه که زنی عفیفه و برگزیده بود بوجود آمدند بنابراین زوجه ی دائمی آن جناب همان ام الفضل بود که به تحریک عمویش معتصم شوهر خود را مسموم نمود. ولی پاره ای از مورخین و محدثین در کتب خود با اندک اختلافی با استناد روایتی که از حکیمه خاتون دختر حضرت رضا علیه السلام (و به نوشته ی بعضی دختر امام جواد علیه السلام نقل کرده اند برای آن جناب زن دیگری نیز از نواده های عمار یاسر قائل شده اند و ما ذیلا به خلاصه ی داستان آن که علامه مجلسی در کتاب بحارالانوار از خرایج راوندی نقل کرده است اشاره می نمائیم.
حکیمه خاتون گوید: پس از وفات برادرم امام محمد تقی علیه السلام به سببی نزد ام الفضل زوجه ی آن حضرت رفتم دیدم او بسیار گریه و زاری می کند ترسید و غم و اندوه او را تباه گرداند و ضمن اینکه ما درباره ی کرم و حسن خلق و بزرگواری امام جواد علیه السلام گفتگو می کردیم ام الفضل گفت: ای حکیمه تو را از امر عجیبی خبر دهم که کسی نظیر آن را نشنیده است!
گفتم موضوع چیست؟ ام الفضل گفت من همیشه مراقب کار ابی جعفر علیه السلام بودم و از اینکه آن حضرت زن دیگری اختیار کند حسادت می کردم و گاهگاهی در این مورد از وی سخن های سخت می شنیدم و به پدرم (مامون) می گفتم و پدرم می گفت تحمل کن که او فرزند پیغمبر است.
یک شب که نشسته بودم ناگاه زنی زیبا از در خانه درآمد و به من سلام کرد، گفتم تو کیستی؟ گفت زوجه ی ابی جعفر علیه السلام هستم و از اولاد عمار یاسر می باشم!
چون این سخن از وی شنیدم مرا غیرت گرفت و نتوانستم خودداری کنم و همان شب نزد پدرم رفتم و او در آن موقع که پاسی از شب می گذشت مست و لایعقل بود.
من ماجرا به او گفتم و اضافه کردم که ابوجعفر به من و تو و عباس و فرزندان او دشنام می دهد!
مامون سخت خشمگین شد و نتوانست خودش را نگه دارد فورا برخاست و شمشیر خود را بدست گرفت و سوگند خورد که الان می روم و او را می کشم!
من چون چنین دیدم از گفته ی خود پشیمان شدم گفتم: انا لله و انا الیه راجعون و در دل خود گفتم این چه کاری بود که با خود و شوهرم کردم پس دنبالش دویدم که ببینم چه می کند چون داخل خانه شد ابوجعفر علیه السلام در حال خواب بود، پدرم با شمشیر او را قطعه قطعه کرد و آخر کار هم سرش را برید و من و یاسر خادم نگاه می کردیم! آنگاه در حالی که مانند شتر دهانش کف کرده بود برگشت و من چون چنین دیدم لطمه به صورت خود زدم و به منزل پدرم برگشتم و شب آنجا ماندم و تا صبح خوابم نبرد! چون صبح شد پیش پدرم رفتم و او را مستی بهوش آمده و نماز می خواند! گفتم آیا می دانی دیشب چه کرده ای؟ گفت نه به خدا مگر چه کرده ام؟
گفتم دیشب نزد ابن الرضا رفتی و در حالی که او خوابیده بود با شمشیر بدنش را قطعه قطعه کردی و سرش را بریدی! گفت وای بر تو چه می گوئی؟ گفتم آنچه کردی می گویم! مامون یاسر را صدا زد و گفت وای بر تو این ملعونه چه می گوید؟
یاسر گفت هر چه می گوید درست می گوید! مامون گفت: انا لله و انا الیه راجعون، هلاک شدیم و رسوا گشتیم، وای بر تو یاسر زود برو از او خبری بیار! یاسر شتابان رفت و برگشت و به مامون گفت البشاره!
مامون گفت چه خبر آوردی؟ یاسر گفت وقتی بر او وارد شدم دیدم آن حضرت پیراهنی پوشیده و نشسته مسواک می کند و من بر کار او متحیر شدم و خواستم که به بدنش نگاه کنم و ببینم آیا جای شمشیرها در بدنش مانده یا نه لذا به خدمتش عرض کردم که دوست دارم این پیراهن را از نظر تبرک به من عطاء فرمائید!
حضرت نگاهی به من کرد و تبسم نمود، گویا دانست که منظور من از این درخواست چه بوده است! فرمود من به تو لباس فاخری می پوشانم، عرض کردم من غیر از این پیراهن چیزی نمی خواهم، آنگاه پیراهنش را در آورد و تمام بدنش نمایان شد به خدا من اثری از زخم و جای شمشیر ندیدم!!
مامون به سجده افتاد و هزار دینار به یاسر بخشید و گفت خدا را سپاس که ما را به خون او گرفتار نکرد، آنگاه به یاسر گفت آمدن این ملعونه و گریه کردنش را در نزد من به خاطر دارم اما رفتن خود به سوی ابی جعفر و برگشتنم یادم نمی آید.
یاسر گفت به خدا با شمشیر پیوسته او را می زدی و من و ام الفضل به تو و آن حضرت نگاه می کردیم تا اینکه او را قطعه قطعه کردی و سپس با شمشیرت سرش را بریدی و مانند شتر کف کرده بودی!
مامون گفت خدا را شکر و سپس به من گفت به خدا سوگند اگر بعد از این برای شکایت از شوهرت نزد من بیائی تو را می کشم، سپس به یاسر گفت: ده هزار دینار با فلان مرکب سواری به خدمت ابی جعفر ببر که آن را سوار شود و نزد من بیاید و هاشمیین و اشراف و فرماندهان نظامی را خبر کن که ابتداء نزد آن حضرت بروند و سلام کنند و سپس همگی در خدمت او به نزد من بیایند.
یاسر دستور مامون را اجراء نمود، و امام جواد علیه السلام به یاسر فرمود ای یاسر آیا این است آن عهدی که میان من و او بود؟
یاسر گوید: عرض کردم ای پسر پیغمبر حالا وقت عتاب نیست و به حق محمد صلی الله علیه و آله و سلم و علی علیه السلام سوگند او در آن وقت در اثر مستی چیزی نمی فهمید.
اشراف که در خدمت امام جواد علیه السلام حاضر شدند همه را اجازه ی ورود داد جز دو نفر عبدالله و حمزه پسران حسن را که آنها در نزد مامون سخن ناصواب گفته و پی در پی از حضرتش سعایت می کردند. آنگاه امام جواد علیه السلام برخاست و سوار شد و با آن جماعت نزد مامون رفتند.
مامون پیشانی امام را بوسید و او را در صدر مجلس نشانید و دستور داد مردم نیز در گوشه ای بنشینند و همی از آن حضرت معذرت می خواست!
ابوجعفر علیه السلام فرمود تو را نصیحتی می کنم آن را از من بشنو، مامون عرض کرد بفرمائید.
امام فرمود نوشیدن مسکرات را ترک کن، عرض کرد پسر عمویت فدای تو شود البته که نصیحت شما را قبول کردم [۱] .
و در عیون المعجزات و مهج الدعوات دنباله ی روایت بالا آمده است که امام ضمن نصیحت به مامون فرمود که تو شب بیرون نروی زیرا من از این مردم درباره ی تو ایمن نیستم و دعائی در نزد من است که تو می توانی خود را به وسیله ی آن از شرور و بلاها حفظ کنی هم چنان که خداوند به وسیله ی آن مرا دیشب از شر تو نجات بخشید و چنانچه سپاه روم و ترک و تمام مردم علیه تو جمع شوند ضرر و زیانی متوجه تو نمی شود اگر مایل باشی من آن را برای تو بفرستم که تو به وسیله ی آن از همه ی آفات و بلیات محفوظ بمانی.
مامون عرض کرد بلی آن را با خط خودتان بنویسید و برای من ارسال دارید، آنگاه حضرت ابوجعفر علیه السلام از نزد مامون خارج شد و به منزل خود مراجعت فرمود و چون صبح شد یاسر را خواست و این دعا را (که به حرز امام جواد مشهور است) به او داد و فرمود نزد مامون ببر:
بسم الله الرحمن الرحیم، الحمدلله رب العالمین، یا نور یا برهان، یا مبین، یا منیر، یا رب اکفنی الشرور و آفات الدهور و اسالک النجاه یوم ینفخ فی الصور.
(سید بن طاوس در مهج الدعوات علاوه بر حرز مزبور حرز دیگری که طولانی است نقل کرده است) [۲] .
آنگاه امام جواد علیه السلام دستوراتی در مورد طرز استفاده از آن به یاسر فرمود که به مامون ابلاغ کند که لوله ای از نقره ی پاک برای آن بسازند و دعاء را داخل آن گذارند و مامون آن را به بازوی خود بندد و گویند مامون با همراه داشتن آن حرز همیشه در جنگ با رومیان فاتح می شد و سید بحرالعلوم درباره ی آن چنین گفته است:
و جاز فی الفضه ما کان وعاء
لمثل تعویذ و حرز و دعاء
فقد اتی فیه صحیح من خبر
عاضده حرز الجواد المشتهر [۳] .
شیخ اربلی پس از نقل خبر مزبور در کشف الغمه گوید به عقیده ی من در این خبر باید تامل نمود و گمان می کنم که آن را جعل کرده اند زیرا امام جواد علیه السلام در مدینه زوجه ی دیگر می گرفت و مامون در مدینه نبود که ام الفضل از امام به پدرش شکایت کند و اگر بگوئی که مامون برای انجام مراسم حج آمده بود می گوئیم در این صورت مامون شراب نمی خورد تا مست شود، از طرفی ابوجعفر علیه السلام در بغداد وفات کرده و ام الفضل هم در آنجا بود (که حضرت را مسموم کرده بود) و حکیمه خاتون هم که در مدینه به سر می برد چگونه پس از وفات امام جواد ام الفضل را دیده است؟
و همچنین زنی که از اولاد عمار یاسر بوده در مدینه به عقد امام جواد علیه السلام درآمده است و ام الفضل هم اگر او را در مدینه دیده پس چگونه پیش پدرش (که در بغداد بود) رفته و شکایت کرده است و در تمام اینها باید تامل نمود!
علامه مجلسی در بحارالانوار پس از نقل اشکالات صاحب کشف الغمه می نویسد ممکن نیست خبر مشهوری را که در بسیاری از کتابها نوشته شده به محض استبعاد آن رد نمود.
و به عقیده نگارنده نظر صاحب کشف الغمه مقرون به صواب است زیرا علاوه بر اشکالات مزبور از کیاست و کاردانی مامون نیز به دور است که در شرب مسکرات آن قدر افراط کند که بدان حال بی خبری بیفتد و همچنین بعید است که امام جواد علیه السلام شب را که معمولا موقع عبادت و راز و نیاز اولیاء خدا است چنان بخوابد که متوجه آمدن مامون نشود و کوچکترین عکس العملی در برابر ضربات شمشیر او از خود نشان ندهد! و باز به فرض صحت وقوع این داستان هیچ گاه ام الفضل آن را به خواهر امام نقل نمی کرد تا در دل خانواده ی شوهرش نسبت به خود ایجاد کینه و نفرت نماید اگر چه ظاهرا مقصودش از بیان این حادثه نقل یک امر عجیب و معجزه ای از معجزات آن حضرت بوده باشد مع الوصف با همه ی این حرفها باید گفت: الله اعلم بحقائق الامور.
—————————————————————————————————————————————–
پی نوشت ها:
[۱] بحارالانوار جلد ۵۰ صفحه ی ۷۱-۶۹ و کشف الغمه صفحه ی ۲۸۹ و مناقب ابن شهرآشوب جلد ۲ صفحه ی ۴۳۷ و عیون المعجزات ص ۱۲۷-۱۲۴ جلاء العیون صفحه ی ۵۶۴-۵۶۳٫
[۲] مهج الدعوات صفحه ی ۴۲-۳۶٫
[۳] ترجمه: یعنی استفاده از نقره به صورت وعاء (محفظه) برای قرار دادن تعویذ و دعا و امثال آنها (نه برای ساختن ظروفی مانند قندان و پایه ی استکان و غیرهما) جائز است و در این مورد خبر صحیحی وارد شده و موضوع حرز امام جواد علیه السلام نیز (که فرموده از نقره لوله ای برای آن بسازند) موید آن است.
منبع: حضرت جواد الائمه؛ مولف: فضل الله کمپانی؛ ناشر: مفید ؛۱۳۶۲ش.
برگرفته از کتاب دانشنامه امام جواد علیه السلام

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *