احادیث و سخنان, گسترش و ترویج علوم

مباحثه امام جواد با یحیی بن اکثم قاضی بغداد

حضرت امام محمد تقی علیه السلام فرمود: آن کس که از هوای نفس خود اطاعت و فرمانبرداری نماید، با این عمل آرزوهای دشمن خویش را برآورده است.
روایت شده است که چون حضرت رضا علیه السلام از دنیا رحلت فرمود، یک سال بعد مامون به بغداد آمد و در خلافت متمکن شد. امام محمد جواد علیه السلام نیز از حوادث زمان و تقلب دوران، نتوانست در مدینه بماند و با اهل و عشیره به بغداد آمد و در آنجا به سر می برد. اتفاقا روزی مامون برای شکار بیرون رفت و امام محمد تقی علیه السلام که کودکی نه ساله بود، بر سر کوچه ای که کودکان بازی می کردند، ایستاده بود که مامون با خدم و حشم رسید. همه بچه ها فرار کردند به جز آن حضرت که بر جای خود مانده بود و اصلا حرکت نکرد. چشم مامون به آن حضرت افتاد و از ماندن و فرار نکردن آن حضرت تعجب کرد و گفت: ای پسر! چرا تو هم مانند دیگران فرار نکردی؟
حضرت فرمود: راه تنگ نبود که با رفتن راه را برای تو وسیع کنم و گناهی هم نکرده بودم که از تو بترسم و فکر نمی کردم که تو بی جرم و گناه به کسی آزاری برسانی. مامون از سخن او خوشش نیامد و گفت: نامت چیست؟ گفت: محمد، گفت: پسر کیستی؟ حضرت فرمود: پسر علی بن موسی الرضا علیه السلام مامون گریان شد و بر امام رضا علیه السلام رحمت فرستاد و رفت و تمام راه در این فکر بود. اما چون از شهر بیرون رفت، پرنده ای را در آسمان مشاهده نمود. باز شکاریش را به سوی او فرستاد تا او را شکار نماید. بعد از این که باز به سوی او بازگشت در پنجه هایش یک ماهی دیده شد. مامون به فکر فرو رفت و آن روز شکار را ترک کرد و به شهر بازگشت و آن ماهی را در دست داشت و متفکر بود تا آن که به همان مکان رسید. باز اطفال فرار کردند و همان کودک بر جای ماند. مامون نزدیک او آمده و از او پرسید که بگو در دست من چیست؟ حضرت به الهام ربانی گفت: حق تعالی را در میان آسمان و زمین دریایی است و ماهیان کوچک از آن بیرون می آیند و بازهای پادشاهان آنها را صید می کنند و ایشان سلاله ی نبوت را به آن می آزمایند. چون این کلام از آن حضرت شنید، تعجب نمود و نگاهی طولانی به آن حضرت کرد و گفت: حقا که تو پسر امام رضا علیه السلام هستی. پس از دیدن آن حضرت بسیار خوشحال شد و او را به خانه برد و اکرام و انعام نمود و روز به روز در تعظیم و بزرگداشت او سعی بلیغ می نمود تا آن که باز دیگ حسد عباسیان به جوش آمده، اجتماع کردند و همه با هم به مامون گفتند: تو را به خدا قسم می دهیم که به طریقی که خلفاء راشدین و آباء عظام تو با آل علی رفتار می کردند، تو نیز همان گونه رفتار کنی و پیراهن عزت و دولتی که حقتعالی بر تو پوشانیده، در بر دیگران نپسندی.
نمی دانی که، عباسیان از ولیعهد شدن پدر این بچه به چه رنج و محنتی گرفتار شده بودند و چه حالی داشتند، آن که حق تعالی آن مهم را کفایت نمود و از آن غم خلاص شدند. مبادا ما را دوباره به آن غم دچار سازی. پس پسر رضا را به حال خود بگذار. مامون در جواب آن جماعت گفت: آنچه پدران من پیش از این با آل علی کردند، قصد ایشان قطع رحم بود و من از آن پناه می گیرم به خدا و اگر انصاف در بنی عباس می بود، به یقین می دانستند که آل علی به این امر اولی و مقدمند و اما آن چه من با امام رضا علیه السلام کردم، پشیمان نیستم و من او را به طیب خاطر خود خلافت می دادم ولی او قبول نکرد و به ولیعهدی من هم راضی نبود و آنچه شدنی بود، شد. حجتی که من با پسر او می کنم به جهت فضل و کمال اوست که با وجود صغر سن، علمش از همه کس بیشتر است و فضلش از جمیع مردمان زیادتر است. عباسیان گفتند: به او در این یک سال علم از کجا رسیده و با کدام حاصل. اگر خلیفه در احترام و اکرام او جدی است باید صبر کند تا او مدتی درس بخواند و علم و فهمی کسب کند، بعد از آن امر از خلیفه است. مامون گفت: من او را بهتر می شناسم. علم ایشان لدنی است و کسبی نیست. اگر می خواهید امتحان کنید تا صدق کلام من بر شما ظاهر شود. آنها از شنیدن این سخن خوشحال شده و به امتحان او راضی شدند و گفتند: خوب است که امیرالمومنین روزی را تعیین کند و کسی از علما را برگزیند که از علم و فقه و شریعت از او سوال کند. مامون گفت: من فلان روز را مقرر نمودم. جمع شوید و از علمای خود هر کس را می خواهید انتخاب نمایید. پس آن جماعت با شعف تمام از نزد مامون بیرون رفتند در حالی که شرط نموده بودند که چون نادانی امام محمد تقی علیه السلام بر مردم معلوم شود مامون نسبت به او مهربان نخواهد بود و اگر قضیه بر عکس باشد، آنها به خلیفه اعتراض نکنند. پس با هم نشستند و رایها یکی کردند و از میان علمای عصر یحیی بن اکثم که در آن وقت قاضی بغداد بود و سرآمد علمای عصر بود و در علم فقه و حدیث از همه جلوتر و اعتبارش از علما بیشتر بود، انتخاب نمودند و با او قرار گذاشتند که در روز موعود به آن امر اقدام نماید. سپس جمیع علما و اعیان و اهل ملل و ادیان را طلبیدند و مامون بر تخت حکومت نشسته و گفت که ابوجعفر محمد بن علی الجواد علیه السلام را طلب کنند و نزدیک خود برای آن حضرت مسندی انداختند. چون آن حضرت حاضر شد مامون برخاست و تعظیمش نمود و به جای خود نشانید. بعد از آن یحیی بن اکثم به مامون گفت: امیرالمومنین رخصت می دهد که از ابوجعفر سوالی کنم؟ مامون گفت: این مجلس برای همین منعقد شده، هر چه می خواهی بپرس. پس یحیی بن اکثم به جانب امام محمد تقی علیه السلام متوجه شد و گفت: رخصت می دهی که مسئله بپرسم؟ حضرت فرمود: سل عما شئت، یعنی بپرس از هر چه می خواهی. گفت: چه می گویی در باب کسی که در راه کعبه احرام بسته باشد و صیدی را بکشد، کفاره آن چه چیز است؟ امام فرمود: آیا این مرد در بیرون حرم این صید را کشته یا در حرم و آیا دانسته این عمل را کرده و علم به حرمتش داشته یا جاهل مسئله بوده است و آیا این عمل از او عمدا صادر شده است یا خطا کرده و آیا این شخص آزاد بود یا بنده؟ طفل و کوچک بود یا بزرگ و بالغ؟ آیا بار اول است که به این عمل اقدام نموده یا نوبت دیگر نیز این کار را کرده است؟ آیا صید او از جمله مرغان است یا جانوران دیگر؟ آیا صید او کوچک است یا بزرگ؟ آیا این شخص پشیمان بوده یا مصر و مشعوف؟ آیا در شب این صید را کشته یا در روز؟ آیا در احرام عمره این عمل از او صادر شده یا در احرام حج؟ از شنیدن این سخنان رنگ یحیی متغیر شده و دچار لکنت زبان شده بود و آثار عجز و انکسار در او ظاهر شد و هر چه اهل مجلس انتظار کشیدند که یحیی حرف دیگر بزند، نتوانست. مامون گفت: الحمدلله که ظن من خطا نبود. آیا یاران هنوز انکار می کنند یا از عقیده خود برگشته اند؟ مامون بعد از آن متوجه حضرت امام محمد تقی علیه السلام گردید و گفت: فدای تو شوم اگر آن چه پرسیدی یک یک را برای ما بیان کنی استفاده می کنیم. حضرت شروع نموده جواب یک یک را به گونه ای بیان فرمود که فریاد آفرین و احسنت از دوست و دشمن برآمد. مامون گفت: احسنت یا ابا جعفر! احسن الله الیک، یعنی نیکو بیان کردی، حقتعالی به تو جزای خیر دهد. بعد از آن خدمت آن حضرت عرض کرد که چنان چه یحیی بن اکثم از تو سوال کرد، تو از او سوال نمی کنی؟ فرمود: اگر خلیفه راضی باشد و اجازه دهد می پرسم و به یحیی فرمود که آیا از تو سوال کنم؟ یحیی ناگزیر گفت: فدای تو شوم، امر، امر توست.
پس اگر بتوانم جواب خواهم داد و گر نه از علم شما استفاده می نمایم. حضرت فرمود: به من خبر بده از شخصی که صبح به زنی نگاه کند و نگاهش بر او حرام باشد و چون آفتاب برآید، بر او حلال شود و چون زوال آفتاب شود، باز آن زن بر او حرام شود و چون به وقت عصر رسد، بار دیگر بر او حلال شود و در غروب آفتاب باز آن زن بر او حرام گردد و چون صبح طالع شود بر او حلال شود. حرمت و حلیت این زن بر این مرد، چگونه است و چه چیز باعث این حرمت و حلیت خواهد بود؟ یحیی بن اکثم لحظه ای سر بر گریبان تفکر فرو برد، سپس سر بر آورد و گفت: نه به خدا قسم هر چه که من در این مسئله فکر می کنم، نمی توانم جوابی برای آن بیایم. اگر پاسخ آن را بفرمائید تا یحیی و حضار مستفیذ شوند، منت بزرگی خواهد بود. حضرت فرمود: بلی کنیزیست از شخصی و نظر بیگانه در اول روز بر او حرام بود. چون آفتاب بلند شد، کنیز را از صاحبش خرید. وقت زوال آفتاب آزادش کرد و حرام گشت و چون وقت عصر شد، او را به زنی خواست و بر او حلال شد. در حال غروب ظهار کرد و به موجب ظهار بر او حرام گشت و در وقت خوابیدن کفاره ظهار را داد و بر او حلال شد و در نصف شب طلاقش داد و بر او حرام شد، وقت صبح رجوع نمود و بر او حلال شد. پس مامون رو به جانب حضار کرد و گفت: شما را به خدا قسم می دهم که در میان خود کسی را سراغ دارید که این سوال و جواب را چنان که شنیدید، بتواند بیان کند؟ گفتند: به خدا قسم که چنین کسی را سراغ نداریم. پس گفت: وای بر شما که حق اهلبیت را چنان که باید نمی شناسید. ایشان از اهلبیتی هستند که حقتعالی ایشان را بر آن چه دیدید و می بینید از میان خلق برگزید و عطا نمود و کمی سن و سال مانع فضل و کمال ایشان نمی شود و نشنیده اید که رسول خدا اول امیرالمومنین علی بن ابیطالب علیه السلام را دعوت کرد و افتتاح به دعوت او نمود. حال آن که علی علیه السلام در آن وقت ده ساله بود و به غیر از آن هیچ طفلی را به اسلام فرا نخواند و حسنین علیه السلام هر یک عمر شریفشان را از شش سال کمتر بود و مبایعت نمودند، در آن حال که با مردم بیعت می نمود و با هیچ طفل دیگری بیعت نکرد. به موجب آیه ی ذریته بعضها من بعض، همه در یک حالند و در آخرین ایشان حکم اولین جاریست. حضار همه یکباره گفتند: صدقت و الله یا امیرالمومنین، چون مامون دید دیگر برای عباسیان مجالی برای انکار باقی نماند، خطاب به امام محمد تقی علیه السلام نمود و گفت: یا اباجعفر! دختر مرا به زنی قبول می کنی، اگر چه این جمع را خوش نیاید؟ حضرت سر را پایین انداخت. مامون چون دید که امام ساکت است، گفت: برخیز و از برای خود خطبه بخوان. حضرت برخاست که خطبه بخواند. مامون گفت: جعلت فداک انی رضیتک لنفسک فقد رضیتک لنفسی و انا ازوجک البنتی ام الفضل. پس امام علیه السلام به این طریق خطبه خواند: الحمدلله اقرار ابنعمه و لا اله الا الله اخلاصا بوحدانیته و صلی الله علی محمد سید بریته و علی الاصفیاء من عترته اما بعد و قد کان من فضل الله علی الانام اعیذهم بالحلال عن الحرام فقال سبحانه و تعالی و انکحوا لا یامی منکم و الصالحین من عبادکم و امائکم ان یکونوا فقراء یغنیهم الله من فضله و الله واسع علیم ان محمد بن علی بن موسی یخطب ام الفضل بنت عبدالله مامون و قد بذل لها من الصداق مهر جدته فاطمه بنت محمد و هو خمسائه درهم جیا و افهل زوجتنی اناها ایها الخلیفه علی هذا الصداق المذکور، پس مامون گفت: نعم قد زوجتک یا اباجعفر ام الفضل البنتی علی الصداق المذکور، فهل قبلت النکاح. آن حضرت فرمود: قبلت ذلک و رضیت به. بعد از آن سوره ی فاتحه خواندند و در خانه ها بوی خوش آوردند و خواص و عوام را خوشبو ساختند و بعد از آن سفره ها انداختند و چون خورده شد، امر نمود که متفرق شوند و باز روز بعد مردم از خاص و عام برای عرض تبریک به امام و مامون آمدند. مامون امر نمود که طبق های نقره را که تمام پر از گلوله هایی بود که از مشک و زعفران ترتیب داده بودند و در میان هر گلوله کاغذی گذاشته بودند که در آن کاغذ باغی یا خانه ای نوشته بود، نثار ابوجعفر کردند تا به هر که خواهند از آن بدهد و آن به دست هر کس باشد صاحب ملک و مالی شود و این مخصوص خواص بود. بعد از آن بدرهای زر و جواهر بین قواد و حجاب تقسیم کردند. بعد از آن عوام الناس را عطاها نموده و خلعتها دادند و از جمیع مردم بغداد کسی نماند که از آن فیض محروم بماند و تا مامون در قید حیات بود، امام محمد تقی معزز و مکرم بود و روایت نموده اند که یک بار ام الفضل شکایت شوهر را برای پدرش نوشت که کنیزان خاصه دارد و فلانی را متعه کرده است و با من چنین گفته و چنان کرده، مامون در جواب دختر نوشت که من تو را به او نداده ام که حلالی را بر او حرام گردانم و او هر چه می کند، خودش می داند. اگر بار دیگر از او شکایت کنی یا برایم بنویسی، حکم به قتلت خواهم کرد و هرگز کاری از تو سر نزد که باعث ملال و رنجش آن حضرت گردد.
—————————————————————————————————————————————–
منبع: معجزات امام جواد؛ مولف: حبیب الله اکبرپور ؛ نشر الف چاپ دوم ۱۳۸۴٫
برگرفته از کتاب دانشنامه امام جواد علیه السلام

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *