احادیث و سخنان, گسترش و ترویج علوم

مناظره امام جواد با یحیی بن اکثم

«یحیی بن اکثم» یکی از دانشمندان نامدار زمان مامون بود که شهرت علمی او در رشته های گوناگون علوم آن زمان زبانزد خاص و عام بود. او در علم فقه تبحر فوق العاده ای داشت ولی مردی خودپسند و مغرور بود و هر دانشمندی که به دیدار او می رفت، آنقدر از علوم گوناگون از وی سوال می کرد تا طرف، به عجز خود در مقابل وی اقرار کند!.
عباسیان از میان دانشمندان «یحیی بن اکثم» را (بدلیل شهرت وی) انتخاب کردند و مامون جلسه ای برای سنجش میزان علم و آگاهی امام جواد علیه السلام ترتیب داد. در آن مجلس یحیی رو به مامون کرد و گفت: «اجازه می دهی سوالی از این جوان بنمایم؟»
مامون گفت: «از خود او اجازه بگیر.»
یحیی از امام جواد علیه السلام که در آن وقت هشت ساله بود اجازه گرفت. امام فرمود: «هر چه می خواهی بپرس.»
یحیی گفت: «درباره ی شخصی که محرم بوده و در آن حال حیوانی را شکار کرده است چه می گوئید؟»
امام جواد علیه السلام فرمود: «آیا این شخص، شکار را در حل (خارج از محدوده ی حرم) کشته است یا در حرم (تا چهار فرسخی مکه)؟
عالم به حرمت شکار در حال احرام بوده یا جاهل؟
عمدا کشته یا به خطا؟
آزاد بوده یا برده؟
صغیر بوده یا کبیر؟
برای اولین بار چنین کاری کرده یا برای چندمین بار؟
شکار او از پرندگان بوده یا غیر پرنده؟
از حیوانات کوچک بوده یا بزرگ؟
باز هم از انجام چنین کاری ابا ندارد یا از کرده ی خود پشیمان است؟
در شب شکار کرده یا در روز؟
در احرام عمره بوده یا در احرام حج؟!»
یحیی بن اکثم از این همه فروع که امام برای این مساله مطرح نمود، متحیر شد و آثار ناتوانی و زبونی در چهره اش آشکار گردید و زبانش به لکنت افتاد به طوری که حضار مجلس ناتوانی او را در مقابل آن حضرت نیک دریافتند.
مامون گفت: «خدای را بر این نعمت سپاسگزارم که آنچه من اندیشیده بودم همان شد.» و در همان مجلس عقد ازدواج دخترش با امام علیه السلام را اجرا کرد.
سپس به بستگان و افراد خاندان خود نظر انداخت و گفت: «آیا اکنون آنچه را که نمی پذیرفتید دانستید؟!»
آنگاه پس از مذاکراتی که در مجلس صورت گرفت، مردم پراکنده شدند و جز نزدیکان خلیفه، کسی در مجلس نماند.
مامون رو به امام جواد علیه السلام کرد و گفت: «قربانت گردم خوب است احکام هر یک را که در مورد کشتن صید در حال احرام مطرح کردید، بیان کنید تا استفاده کنیم.
امام جواد علیه السلام فرمود: «بلی، اگر شخص محرم در حل (خارج از حرم) شکار کند و شکارش از پرندگان بزرگ باشد، کفاره اش یک گوسفند است و اگر در حرم بکشد کفاره اش دو برابر است؛
و اگر جوجه ی پرنده ای را در بیرون حرم بکشد، کفاره اش یک بره است که تازه از شیر گرفته شده باشد؛
و اگر آن را در حرم بکشد هم بره و هم قیمت آن جوجه را باید بدهد؛
و اگر شکار از حیوانات وحشی باشد، چنانچه گورخر باشد، کفاره اش یک گاو است؛
و اگر شترمرغ باشد کفاره اش یک شتر است؛
و اگر آهو باشد کفاره ی آن یک گوسفند است؛
و اگر هر یک از اینها را در حرم بکشد کفاره اش دو برابر می شود؛
و اگر شخص محرم کاری بکند که قربانی بر او واجب شود، اگر در احرام حج باشد باید قربانی را در «منی» ذبح کند و اگر در احرام عمره باشد باید آن را در «مکه» قربانی کند؛
کفاره شکار برای عالم و جاهل به حکم، یکسان است، منتها در صورت عمد، (علاوه بر وجوب کفاره) گناه نیز کرده است، ولی در صورت خطا، گناه از او برداشته شده است.
کفاره ی شخص آزاد بر عهده ی خود اوست و کفاره ی برده بر عهده ی صاحب اوست، و بر صغیر کفاره نیست ولی بر کبیر واجب است؛
و عذاب آخرت از کسی که از کرده اش پشیمان است برداشته می شود، ولی آن که پشیمان نیست کیفر خواهد شد.»
مامون گفت: «احسنت یا اباجعفر! خدا به تو نیکی کند! حال خوب است شما نیز از یحیی بن اکثم سوالی بکنید، همان طور که او از شما پرسید.»
در این هنگام ابوجعفر علیه السلام به یحیی فرمود: «بپرسم؟»
یحیی گفت: «اختیار با شماست فدایت شوم، اگر توانستم پاسخ می گویم و گرنه از شما بهره مند می شوم.»
ابوجعفر علیه السلام فرمود: «به من بگو در مورد مردی که در بامداد به زنی نگاه می کند و آنگاه حرام است، و چون روز بالا می آید آن زن بر او حلال می شود، و چون ظهر می شود باز بر او حرام می شود، و چون وقت عصر می رسد بر او حلال می گردد، و چون آفتاب غروب می کند بر او حرام می شود، و چون وقت عشاء می شود بر او حلال می گردد و چون شب به نیمه می رسد بر او حرام می شود، و به هنگام طلوع فجر بر وی حلال می گردد؟ این چگونه زنی است و با چه چیز حلال و حرام می شود؟»
یحیی گفت: «نه به خدا قسم، من به پاسخ این پرسش راه نمی برم، و سبب حرام و حلال شدن آن زن را نمی دانم، اگر صلاح می دانید از جواب آن، ما را مطلع سازید.»
ابوجعفر علیه السلام فرمود: «این زن، کنیز مردی بوده است، در بامدادان، مرد بیگانه ای به او نگاه می کند و آنگاه حرام بود، چون روز بالا می آید، کنیز را از صاحبش می خرد و بر او حلال می شود، چون ظهر می شود او را آزاد می کند و بر او حرام می گردد، چون عصر فرا می رسد او را به حباله ی نکاح خود در می آورد و بر او حلال می شود، به هنگام مغرب او را «ظهار» می کند [۱] و بر او حرام می شود، موقع عشا کفاره ی ظهار می دهد و مجددا بر او حلال می شود چون نیمی از شب می گذرد او را طلاق می دهد و بر او حرام می شود و هنگام طلوع فجر رجوع می کند و زن براو حلال می گردد. [۲] .
در این هنگام مامون به حاضران گفت: «آیا در میان شما کسی هست که بتواند این گونه سوال کند و این گونه جواب دهد؟»
آنان به اتفاق گفتند: «کسی را در علم و فضل، مانند اباجعفر نمی شناسیم.»
مامون گفت: «وای بر شما! به خدا سوگند او از خاندانی است که کوچک و بزرگ در آن یکسان است و آنان علم و کمال را از یکدیگر به ارث می برند و آخرین و اولین آنان با هم یکی است.» [۳] .
—————————————————————————————————————————————–
پی نوشت ها:
[۱] «ظهار» عبارت از این است که مردی به زن خود بگوید: «پشت تو برای من یا نسبت به من، مانند پشت مادرم یا خواهرم یا دخترم می باشد، و در این صورت باید کفاره ی ظهار بدهد تا همسرش مجددا بر او حلال گردد. ظهار در پیش از اسلام در عهد جاهلیت نوعی طلاق حساب می شد و موجب حرمت ابدی می گشت ولی حکم آن در اسلام تغییر یافت و فقط موجب حرمت و کفاره گردید.
[۲] سیره ی پیشوایان، پیشوایی، ص ۵۴۸، به نقل از مجلسی، بحارالانوار، ص۷۶ – ۷۵٫
[۳] کشف الغمه، اربلی، ج ۳، ص ۲۰۷ – احتجاج، طبرسی، ج ۲، ص ۲۴۴٫
منبع: کرامات و مقامات عرفانی امام محمد جواد؛ سید علی حسینی قمی ؛ نبوغ چاپ اول ۱۳۸۱٫
برگرفته از کتاب دانشنامه امام جواد علیه السلام

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *